काठमाडौँ, असोज २५ — नेपालीहरूको महान् चाड बडादसैँ आजदेखि धार्मिक विधिअनुसार सुरु भएको छ। आश्विन शुक्ल प्रतिपदाका दिन मनाइने घटस्थापनासँगै दसैँको धार्मिक अनुष्ठान, शक्तिस्वरूपा दुर्गा भवानीको आराधना र घरघरमा जमरा राख्ने परम्पराले चाडपर्वको रौनक थपेको छ। नेपाली समाजमा विशेष महत्त्व राख्ने बडादसैँ धार्मिक आस्था, पारिवारिक मिलन, सामाजिक सद्भाव र सांस्कृतिक एकताको प्रतीकका रूपमा स्थापित छ।

दसैँको पहिलो दिन घटस्थापनाका अवसरमा देशभरका घर, मन्दिर तथा शक्तिपीठहरूमा विधिपूर्वक पूजा–आराधना गरिन्छ। शुभ साइतमा कलश स्थापना गरी जौ, मकै, गहुँलगायत अन्नका बीउ छरेर जमरा उमार्ने परम्परा छ। घटस्थापनादेखि सुरु हुने नवरात्रभरि दुर्गा भवानीका विभिन्न स्वरूपको पूजा गरिन्छ। नौ दिनसम्म चल्ने यस धार्मिक अनुष्ठानले दसैँको आध्यात्मिक महत्त्वलाई अझ गहिरो बनाउँछ।

घटस्थापना र जमराको धार्मिक महत्त्व

घटस्थापना बडादसैँको प्रारम्भिक तथा महत्त्वपूर्ण धार्मिक विधि हो। यस दिन शुद्ध स्थानमा पूजा सामग्रीसहित कलश स्थापना गरी दुर्गा भवानीको आह्वान गरिन्छ। कतिपय घरमा छुट्टै पूजाकोठा वा दसैँघरमा जमरा राख्ने व्यवस्था मिलाइन्छ।

जौलाई शुद्ध माटोमा छरेर उमारिएको पहेँलो जमरा दसैँको प्रमुख धार्मिक प्रतीक हो। जमरालाई समृद्धि, उर्वरता, शुभता र जीवनशक्तिसँग जोडेर हेरिन्छ। दसैँको विजयादशमीका दिन मान्यजनबाट टीका र जमरा ग्रहण गर्ने परम्परा छ। रातो टीका र पहेँलो जमराले नेपाली संस्कृतिमा आशीर्वाद, मंगलकामना र पारिवारिक आत्मीयताको अर्थ बोकेका छन्।

नौ दिनसम्म नवदुर्गाको आराधना

बडादसैँका नौ दिनलाई नवरात्र भनिन्छ। यस अवधिमा शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा, कूष्माण्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी र सिद्धिदात्री गरी नवदुर्गाका नौ स्वरूपको पूजा गर्ने धार्मिक परम्परा छ।

नवरात्रमा भक्तजनले दुर्गा सप्तशती, चण्डीपाठ तथा अन्य धार्मिक ग्रन्थको पाठ गर्छन्। कतिपयले उपवास बस्ने, सात्त्विक भोजन गर्ने र मन्दिरमा गई दीप प्रज्वलन तथा पूजाआजा गर्ने गर्छन्। शक्तिपीठहरूमा बिहानैदेखि भक्तजनको चहलपहल बढ्ने गर्दछ।

नेपालमा काठमाडौँ उपत्यकाका गुह्येश्वरी, दक्षिणकाली, मैतीदेवी, नक्साल भगवतीलगायत शक्तिपीठ तथा देशका विभिन्न भागमा रहेका दुर्गा मन्दिरमा दसैँका अवसरमा विशेष पूजा गरिन्छ। धार्मिक आस्थाअनुसार देवीको आराधनाले शक्ति, साहस, आत्मविश्वास र कल्याणको प्रेरणा प्रदान गर्छ।

असत्यमाथि सत्य र अन्यायमाथि न्यायको विजय

बडादसैँलाई असत्यमाथि सत्य र अधर्ममाथि धर्मको विजयको प्रतीकका रूपमा मनाइन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार देवी दुर्गाले महिषासुर नामक दानवको वध गरी देवता तथा संसारलाई अत्याचारबाट मुक्त गराएकी थिइन्। यही विजयको स्मरणमा दुर्गा भवानीको पूजा गर्दै दसैँ मनाउने परम्परा रहेको छ।

त्यसैगरी, रामायणको कथासँग जोडेर भगवान् रामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको प्रसङ्गलाई पनि दसैँको विजयभावसँग सम्बन्धित मानिन्छ। यी धार्मिक कथाले अन्याय, अहङ्कार, हिंसा र दुष्प्रवृत्तिमाथि सदाचार, साहस तथा सत्यको विजय हुने सन्देश दिन्छन्।

फूलपाती, महाअष्टमी र महानवमीको विशेषता

घटस्थापनापछि क्रमशः फूलपाती, महाअष्टमी र महानवमीका धार्मिक तथा सांस्कृतिक गतिविधिले दसैँलाई थप महत्त्वपूर्ण बनाउँछन्।

फूलपातीका दिन दसैँघरमा शुभ सामग्री भित्र्याउने परम्परा छ। परम्परागत रूपमा फूलपातीलाई देवीको पूजासँग सम्बन्धित पवित्र सामग्रीका रूपमा लिइन्छ। नेपाली सेनाले हनुमानढोकामा फूलपाती भित्र्याउने परम्परागत समारोह आयोजना गर्ने चलन पनि छ।

महाअष्टमीका दिन दुर्गा भवानीको विशेष पूजा गरिन्छ। कतिपय शक्तिपीठ तथा घरमा परम्पराअनुसार बलि दिने चलन छ भने कतिपय परिवारले फलफूल, नरिवल तथा अन्य शाकाहारी सामग्री चढाएर पूजा गर्छन्। महानवमीका दिन औजार, सवारीसाधन, उपकरण तथा पेसासँग सम्बन्धित सामग्रीको पूजा गर्ने प्रचलन पनि छ। यस दिनलाई कतिपय स्थानमा सिद्धिदात्री देवीको आराधनासँग जोडिन्छ।

विजयादशमी : टीका, जमरा र आशीर्वादको दिन

दसैँको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण दिन विजयादशमी हो। यस दिन परिवारका ज्येष्ठ सदस्य तथा मान्यजनबाट टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने परम्परा छ। परिवारका सदस्य, आफन्त तथा नातागोताबीच भेटघाट गर्दै सुख, शान्ति, समृद्धि र दीर्घायुको कामना गरिन्छ।

विजयादशमीका दिन रातो टीका र जमरा लगाइदिँदै मान्यजनले परिवारका सदस्यलाई आशीर्वाद दिन्छन्। कतिपय समुदायमा सेतो टीका लगाउने परम्परा पनि छ। टीका लगाउने चलन, जमरा राख्ने विधि र आशीर्वाद दिने शब्द समुदाय, क्षेत्र तथा पारिवारिक संस्कारअनुसार फरक हुन सक्छन्।

विजयादशमीपछि पनि कोजाग्रत पूर्णिमासम्म मान्यजनकहाँ टीका लगाउन जाने र आफन्तसँग भेटघाट गर्ने चलन छ। यसले लामो समयदेखि टाढिएका परिवारका सदस्य तथा आफन्तलाई पुनः नजिक ल्याउने अवसर प्रदान गर्छ।

घर फर्किने, भेटघाट गर्ने र खुसी साट्ने पर्व

दसैँ धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित छैन। यो परिवारसँग पुनर्मिलन हुने, आफन्तसँग सम्बन्ध नवीकरण गर्ने र गाउँघरको सम्झना ताजा बनाउने महत्त्वपूर्ण अवसर पनि हो। रोजगारी, अध्ययन तथा व्यवसायका लागि सहर वा विदेशमा रहेका नेपालीहरू सम्भव भएसम्म घर फर्किने प्रयास गर्छन्।

दसैँका कारण सार्वजनिक यातायातमा यात्रुको चाप बढ्छ। काठमाडौँ उपत्यकालगायत ठूला सहरबाट गाउँ फर्किने यात्रुको सङ्ख्या बढेसँगै सडक, बसपार्क र यातायात सेवामा व्यस्तता देखिन्छ। बजारमा नयाँ लुगा, खाद्यान्न, पूजासामग्री र उपभोग्य वस्तुको किनमेल बढ्छ। गाउँघरमा लिङ्गे पिङ, चङ्गा उडाउने गतिविधि, मेलापात तथा सामूहिक भेटघाटले चाडको उमङ्ग थप्छन्।

तर चाडपर्वको अवसरमा महँगी, यातायातको असुविधा, भीडभाड, सडक दुर्घटनाको जोखिम र अनावश्यक खर्चजस्ता चुनौती पनि देखिने गरेका छन्। त्यसैले दसैँलाई सुरक्षित, मितव्ययी र जिम्मेवार तरिकाले मनाउनु आवश्यक छ।

सामाजिक सद्भाव र सांस्कृतिक एकताको सन्देश

नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक तथा बहुसांस्कृतिक देश हो। दसैँ हिन्दू धार्मिक परम्परामा विशेष महत्त्व राख्ने पर्व भए पनि यसको सामाजिक प्रभाव व्यापक छ। परिवार तथा समुदायबीच शुभकामना आदानप्रदान, दुःखसुख बाँड्ने र आपसी सम्बन्ध सुदृढ बनाउने अवसरका रूपमा पनि यसलाई लिइन्छ।

दसैँको वास्तविक खुसी महँगा लुगा, भोजभतेर वा तडकभडकमा मात्र निर्भर हुँदैन। परिवारसँग बिताएको समय, ज्येष्ठ नागरिकप्रतिको सम्मान, बालबालिकाप्रतिको माया, विपन्न तथा असहायलाई सहयोग र छिमेकीसँगको सद्भावले यस पर्वलाई अझ अर्थपूर्ण बनाउँछ।

परम्परा जोगाउँदै सुरक्षित र मर्यादित दसैँ मनाऔँ

बडादसैँ सुरु भएसँगै देशभर चाडपर्वको उत्साह फैलिएको छ। घटस्थापनामा जमरा राखेर सुरु भएको धार्मिक अनुष्ठान विजयादशमीको टीका र आशीर्वाद हुँदै कोजाग्रत पूर्णिमासम्म अघि बढ्नेछ।

धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान र पारिवारिक आत्मीयताको धरोहरका रूपमा रहेको दसैँलाई आफ्नो परम्परा र संस्कारअनुसार मनाउँदै आपसी सम्मान कायम राख्नु आवश्यक छ। अनावश्यक खर्चबाट जोगिने, यात्रामा सावधानी अपनाउने, खाद्यवस्तुको गुणस्तरमा ध्यान दिने र सबैप्रति सद्भाव राख्ने हो भने दसैँ अझ सुखद बन्न सक्छ।

दुर्गा भवानीको आराधनासँगै सुरु भएको बडादसैँले सबै नेपालीमा सुख, शान्ति, समृद्धि, सद्भाव र सकारात्मकताको सन्देश फैलाओस् भन्ने कामना गरिन्छ।